Her türlü sorunlarınızı Tüketici Hakemi Nesih Tanrıverdi'ye mail atarak sorabilirsiniz.                                         nesih tanrıverdi (abaki32@hotmail.com)

                    Tüketici Haftası ve Ecdadımızın Hakka saygısı…  

Her yıl, mart ayının ikinci haftası “Tüketici Haftası” olarak kutlanmakta, hafta dolayısıyla başta Sanayi ve Ticaret Bakanlığı olmak üzere bazı kurum ve kuruluşlar çeşitli etkinlikler düzenlemektedirler. Biz de bu hafta dolayısıyla, bu güne de ışık olması temennisiyle, tüketici haklarının ülkemizdeki gelişimi, ilk yazılı belgeler ve kurallara bir göz atalım istedik; ecdadımızın engin hoşgörüsü, hakka saygısı; esnaf ve sanatkarımızın iş ahlakı ile devletimizin alicenaplığının ışığında…

            Genellikle tüketici hareketlerinin yaygın bir kanı olarak -sivil inisiyatif olarak 1800’lü yıllarda, kanuni düzenleme yönüyle de dönemin ABD başkanı J.F.K öncülüğünde-  ABD’de başladığı kabul edilmektedir. Gerçekten modern toplum yaşamına öncülük eden ilk yasal düzenlemeler 1960-1970 döneminde yapılmıştır. Bütün dünyaya örnek olması ve tüketici haklarının yasallaşmasına katkı yapması yönüyle bu girişimler anlamlıdır.

            Kendi tarihimizdeki tüketici hakları serüvenine dönüp baktığımızda, bu dönemin çok öncesinde uygulamalara hatta yazılı belgelere ulaşmamız mümkün olmaktadır. Özellikle Selçuklu döneminden başlayarak Osmanlı döneminde yaygınlaşan ahilik teşkilatı güçlü bir birlik yapısı oluşturarak meslek ahlakını ilke olarak öne çıkarmıştır. Bu ilkelerle birlikte kişisel menfaatler bir tarafa bırakılmış, toplumsal çıkarlar öncelenmiştir. Örneğin; Ahiler bozuk ve sakat malları satmaz, satanları ise meslekten çıkarırlardı. Bunu da aralarındaki özdenetim yolu ile yaparlardı. Bu teşkilatın meslek ilkeleri ve uygulamalarının eşi ve benzeri yoktur. Çünkü genellikle devletler kanun – ve kanun yoluyla denetim- yapar ve aykırı hareket edenlere idari ve adli cezalar verir. Kendi öz denetimini kendisi koyarak, kendi bağlılarına gerektiğinde ceza veren başka bir oluşuma dünya tarihinde rastlayamazsınız.  

Bu noktada yaklaşık on yıl önce yaptığımız denetimlerin birinde yaşadığım bir anekdotu anlatmak istiyorum. Denetlediğimiz firmalardan birinde firma yetkilisinin yakasında yabancı menşeili bir derneğin rozetini gördüğümde ‘derneğin amacını ve derneğe üye olmasının nedeni’ni sormuştum kendisine de, bana yardım organizasyonlarından ve yaptıkları işlerden! bahsetmişti. Ben de kendisine ‘bırakın insanları, leylekleri bile tedavi etmek üzere organizasyon yapan bir milletin mensubusunuz, bu kadar hayır kurumu, bu kadar vakıf varken bu derneğe üye olmak, bana pek anlamlı gelmiyor’ demiştim. Hakikaten “Hak” denildiğinde akan suların durduğu bir iklimin mensuplarının başta tüketici hakları olmak üzere hak hukuk konusunda kimseden öğreneceği bir şey olmasa gerektir. Biz yine asıl konumuza dönelim…

İlk Yazılı kurallar II Bayezid döneminde

Ayrıca tüketicileri korumaya dönük devlet eliyle konulan ilk yazılı kuralların II Bayezid döneminde olduğunu görmekteyiz: İstanbul Kanunu, Bursa Kanunu ve Edirne Kanunları gibi…

Tabi bu kurallar, inançlarımızın gereği olarak ortaya çıkan ‘insan hakları’ kavramı içinde yer almaktadır. Bu kanunlarda geçen bazı hükümlere bir göz atalım isterseniz:

·        Ve mahkeme kararıyla yiyecek ve içecek ve giyecek ve hububat ki; çarşıda ve pazarda vardır, gözedilüp her meslek sahibi teftiş oluna. Eğer terazüda ve kilede ve arşunda eksük bulunursa, muhtesip(Belediye Başkanı) haklarından gele.

·        Etmekçiler, standart olarak alınan ekmeği narh üzere pak işleyeler, eksik ve çiğ olmaya…Ve her etmekçinin elinde iki aylık, en az bir aylık un buluna. Ta ki, aniden bazara un gelmeyüp Müslümanlara darlık göstermeyeler. Eğer muhalefet edecek olurlarsa cezalandırılalar.

İnsan haklarının yanında hayvan haklarına da gösterilen duyarlılığın boyutu göz yaşartıcıdır. O dönem tüketici haklarının yanında hayvanların da haklarının ne kadar güzel korunduğuna birkaç örnek verelim:

·        Ve hamallar na’lsuz at isdihdam etmeyüp ve dağ yükünün iki yükünden ziyade götürmeye,

·        … Ve at ve eşek ayağını gözedeler ve semerin göreler. Ve ağır yük urmayalar; zira dilsüz canavardır. Her kangısında eksük bulunursa , sahibine tamam etdüre. …

§         Serbest piyasa ekonomisi zırvasıyla bire on satılmasına karşı getirilen hükme bakalım:

·        Bakkallar ve atarlar ve bezzazlar ve takyecile,onun onbire satala, ziyadeye satmayalar. Ziyadeye satarlarsa muhtesip(Belediye Başkanı) dutup te’dip ede. Amma bu babda ve gayride mahkeme kararı bile ola. Değirmenciler gözlene değirmende tavuk beslemeyeler ki, halkın ununa ve buğdayına zarar vermeye.

Ayrıca günümüzde ülkemizde henüz uygulanmaya başlanmamış olan, gelişmiş ülkelerde ise yeni yeni uygulanmaya başlanmış olan tüketicinin ‘tam tazmin’i konusu, o dönemde hayvanlara tanınması ne kadar da anlamlı değil mi? “Bir nalbant hayvan ayağına mıh değirir ve sakatlarsa iyi oluncaya kadar onu tımar eder ve dahi yemini yanında verir.”

Ecdadımızın tüketici hakları konusunda yaptıklarına/uyguladıklarına bakıp ne kadar övünsek az… Biz de kendimize bakıp dövünmeyelim, daha iyisini yapmaya bakalım, derim.